Βασιλόπιτα & Χριστόψωμο Παραδόσεις Αιώνων που χάνονται.

1501

Bασιλόπιτα και Χριστόψωμο. Παραδόσεις Αιώνων που ΠΡΕΠΕΙ να μείνουν Ζωντανές.

15698115_932351780232482_1666496122674912220_n-1
Ένα άρθρο και μια έρευνα που αξίζει να διαβάσετε γιατί ελάχιστοι γνωρίζουν ακριβώς τι είναι το έθιμο της Βασιλόπιτας και του Χριστόψωμου.

Την αληθινή ιστορία, τους Συμβολισμός και την Ορθόδοξη θρησκευτική παράδοση, Γιατί βάζουμε φλουρί στη βασιλόπιτα. Μια ιστορία χιλιάδων χρόνων, που δεν πρέπει να χαθεί στον βωμό των κοινωνικοπολιτικών και τεχνολογικών εξελίξεων και πως είναι ο σωστότερος τρόπος να τηρούμε αυτά τα έθιμα.

15672621_932351886899138_4093856754110425757_n-1
H Βασιλόπιτα! Αυτή η γλυκεία στολισμένη πίτα που φτιάχνουμε οι χριστιανοί παραμονές της Πρωτοχρονιάς και κόβεται (μοιράζεται) λίγο αφότου αλλάξει ο χρόνος.
Ιστορία της βασιλόπιτας
Η προέλευση του ΑΡΧΙΚΟΥ εθίμου της βασιλόπιτας είναι πολύ παλαιό.
Προέρχεται από την αρχαία εορτή των «Κρονίων» (των ρωμαϊκών «Σατουρναλίων») που παρέλαβαν οι Φράγκοι, από τους οποίους και προήλθε η συνήθεια της τοποθέτησης νομίσματος μέσα στη πίτα και της ανακήρυξης ως «Βασιλιά της βραδιάς» αυτού που το έβρισκε. Κατά άλλο έθιμο, αντί νομίσματος, έβαζαν φασόλι και αυτόν που το έβρισκε τον αποκαλούσαν «φασουλοβασιλιά».

15727279_932351753565818_6199192310221162506_n
Το κόψιμο στις βασιλόπιτας είναι από τα ελάχιστα αρχέγονα έθιμα που επιβιώνουν. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτρη Λουκάτο αποτελεί εξέλιξη του γνωστού και λαϊκού εθίμου στις πρωτοχρονιάτικης πίτας. Στην αρχαιότητα υπήρχε το έθιμο του εορταστικού άρτου, τον οποίο σε μεγάλες αγροτικές γιορτές οι αρχαίοι Έλληνες πρόσφεραν στις θεούς.
Τέτοιες γιορτές ήταν τα Θαλύσια και τα Θεσμοφόρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο στις βασιλόπιτας είναι ότι ο άνθρωπος δοκιμάζει την τύχη του με το κέρμα στις, προσπαθώντας να μαντέψει πώς θα του έρθουν τα πράγματα στη νέα χρονιά. Σε όποιον πέσει το φλουρί, στις θα είναι ο τυχερός και ευνοούμενος του νέου έτους! Η ορθόδοξη παράδοση συνέδεσε το έθιμο με τη Βασιλόπιτα.
Η Ιστορία πως το έθιμο αυτό «μπήκε στην Ορθόδοξη θρησκευτική παράδοση.
Η Χριστιανική θρησκευτική παράδοση συνδέει το έθιμο της Βασιλόπιτας με την προσωπικότητα του Μεγάλου Βασιλείου ο όποιος Φυσικά και ήταν υπαρκτό πρόσωπο και μεγάλη προσωπικότητα της εποχής του όπως θα διαβάσετε παρακάτω.

15697233_932351356899191_5133300304198878192_n
Κατά την Ιστορία στα χρόνια του Ιουλιανού του Παραβάτη, όταν το Βυζάντιο κήρυξε τον πόλεμο στην Περσία, ο Ιουλιανός πέρασε με τον στρατό του από την Καισαρεία της Καππαδοκίας στη Μικρά Ασία Καισαρεία. Τότε διέταξε να φορολογήσουν όλη την επαρχία και τα χρήματα αυτά θα τα έπαιρνε επιστρέφοντας για την Κωνσταντινούπολη.
Έστειλε ένα Έπαρχο ο όποιος στην πραγματικότητα δεν ήθελε απλά να φορολογήσει τους κατοίκους αλλά να τους λεηλατήσει. Και αυτό έκανε αναγκάζοντας κάθε κάτοικο να δώσει ότι είχε ο καθένας από χρυσαφικά, νομίσματα και ότι πολύτιμο είχε.
Εκείνη την εποχή ακριβώς επίσκοπος στην περιοχή αυτή ήταν ο Μέγας Βασίλειος.
Ο Μέγας Βασίλειος προκείμενου να μην χυθεί άλλο αίμα ζήτησε από τους πλούσιους της πόλης του να μαζέψουν ότι χρυσαφικά μπορούσαν προκειμένου να τα παραδώσει ως «λύτρα» στον επερχόμενο κατακτητή. Πράγματι συγκεντρώθηκαν πολλά τιμαλφή.
Όμως ο Ιουλιανός σκοτώθηκε άδοξα σε μια μάχη στον πόλεμο με τους Πέρσες, έτσι δεν ξαναπέρασε ποτέ από την Καισάρεια. Κατά την παράδοση όμως είτε επειδή μετάνιωσε ο έπαρχος, είτε (κατ άλλους) εκ θαύματος ο Άγιος Μερκούριος με πλήθος Αγγέλων απομάκρυνε τον στρατό του, και τον κλέφτη Έπαρχο.
Έτσι λοιπόν τα τιμαλφή δεν παραδόθηκαν ποτέ. Προκειμένου όμως ο Μέγας Βασίλειος να επιστρέψει τα τιμαλφή στους δικαιούχους, μη γνωρίζοντας σε ποιόν ανήκει τι, σκέφτηκε το εξής έξυπνο το όποιο δεν είναι παράδοση αλλά αλήθεια.
Έδωσε εντολή κάποια από τα μαζεμένα χρυσαφικά τα μισά να δοθούν στους φτωχούς, ένα μικρό μέρος κράτησε για τις ανάγκες των ιδρυμάτων της Βασιλειάδος , και τα υπόλοιπα τα μοίρασε στους κατοίκους με ένα πρωτότυπο τρόπο:
Έδωσε εντολή να ζυμώσουν ψωμιά και σε κάθε ψωμί, έβαλε από ένα νόμισμα ή χρυσαφικό ή εκ των τιμαλφών μέσα, και κατόπιν τα μοίρασε στα σπίτια στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού. Έτσι τρώγοντας οι κάτοικοι τα ψωμιά όλο και κάτι έβρισκαν μέσα.

15698330_932351233565870_4369506758588421572_n
Έτσι, γεννήθηκε το έθιμο της πίτας που ονομάσθηκε βασιλόπιτα. Ήταν εποχές που οι αγνές διδαχές του Χριστιανισμού περί αγάπης, λίγου πλούτου, κοινής περιουσίας σε όλους τους ανθρώπους και δικαιοσύνης και βοηθείας σε όλους ήταν πολύ διαδεδομένα.
Το γεγονός αυτό δηλαδή της αποφυγής της καταστροφής της πόλης και της τας με το «φλουρί» μέσα συνεχίσθηκε ως παράδοση στη μνήμη της ημέρας του θανάτου του Αγίου και Μεγάλου Βασιλείου που γιορτάζεται την 1η Ιανουάριου κάθε Νέου Έτους.

Στην Ελλάδα η συνταγή που συνηθίζεται είναι η λεγόμενη «πολίτικη» Βασιλόπιτα που παρασκευάζεται κυρίως από αλεύρι, αυγά, ζάχαρη και γάλα.

15726369_932351306899196_3913676821447480360_n
Την συναντάμε σε διάφορα μεγέθη και είδη με χαρακτηριστικό της να είναι φουσκωτή, αφράτη και γλυκιά.
Αξίζει να γνωρίζετε πως σε άλλα μέρη όπως πχ στη δυτική Μακεδονία η σε πολύ βόρεια χωρία της Ηπείρου φτιάχνουν αλλά είδη Βασιλόπιτας με διαφορετικούς τρόπους κατασκευής με μπαχαρικά κρασί χορταρικά ακόμα και Βασιλόπιτα που είναι ένα είδος πολύ μυρωδάτης τυρόπιτας και κάπου αλλού φτιάχνουν ένα είδος πασπάτας.

15697333_932351226899204_2577404852485822032_n
Το Βασικό όμως κοινό γνώρισμα είναι ότι στο εσωτερικό όλων τοποθετείται νόμισμα, συνήθως κοινό όμως σε ορισμένες περιπτώσεις χρυσό (κωσταντινάτο) ή ασημένιο.
Στην ελληνική επαρχία, ανάλογα με το έθιμο, τοποθετείται στο εσωτερικό της βασιλόπιτας μικρό κομμάτι άχυρου, κληματόβεργας ή ελιάς ή, σε κτηνοτροφικές περιοχές, ένα μικρό κομμάτι τυρί, για να φέρουν καλή τύχη στην παραγωγή.

 

15697840_932351033565890_6721648883448767118_n
Σε άλλα μέρη, αντί αυτού κατασκευάζουν μικρό στεφάνι από κληματόβεργες που όποιος το βρει στα χωράφια θα είναι τυχερός στα σπαρτά, ή στην ελαιοπαραγωγή ή στο κρασί κλπ.
Στην συνήθως στολισμένη λεύκη, που συμβολίζει την αγνότητα και όχι το χιόνι (όπως πολλοί νομίζουν) επιφάνεια της βασιλόπιτας γράφεται ο αριθμός του νέου έτους, με σειρές αποφλοιωμένων αμυγδάλων ή με ζάχαρη η με γλάσο.

15726397_932350966899230_1839826385900512984_n
Αξίζει να γνωρίζουμε την Σωστή τήρηση του ελληνικού έθιμο της βασιλόπιτας γιατί με την πάροδο του χρόνου έχει χαθεί η πραγματική «ιεροτελεστία» του Εθίμου/
Η Βασιλόπιτα κατά το ελληνικό έθιμο κόβεται σε οικογενειακή συγκέντρωση αμέσως με τον ερχομό του νέου έτους κυρίως μετά από φαγοπότι όπου και ακολουθεί εκείνο το παιχνίδι τύχης με χαρτοπαιξία η το παραδοσιακό σβουράκι «για το καλό του καινούργιου χρόνου». Ένα έθιμο που προϋποθέτει το «άνοιγμα» της τύχης για τον νέο χρόνο.
Στις 12.00 ακριβώς τα μεσάνυχτα με την αλλαγή του έτους σβήνουν τα φώτα και τα ξανανάβουν τρεις φορές ευχόμενοι και αντευχόμενοι με ζεστές αληθινές αγκαλιές όλοι «χρόνια πολλά» και «ευτυχισμένο το νέο έτος».
Τότε προσκομίζεται η Βασιλόπιτα στο τραπέζι όπου ο νοικοκύρης του σπιτιού η όποιος ο νοικοκύρης επιλέξει (συνήθως τα παιδιά η κάποιος γαμπρός) αφού την σταυρώσει με το μαχαίρι τρεις φορές αρχίζει να τη κόβει σε τριγωνικά κομμάτια προσφερόμενο σε κάθε ένα παριστάμενο μέλος της οικογένειας ή φίλων και συγγενών με πρώτο κομμάτι του σπιτιού (ή του Χριστού της Παναγίας και του Αϊ Βασίλη), του σπιτονοικοκύρη, της σπιτονοικοκυράς και των άλλων παρισταμένων (και είναι πολύ σημαντική αυτή η λεπτομέρεια) ΚΑΤΑ ΤΑΞΗ, κατά τάξη συγγένειας και ηλικία με τα δυο τελευταία κομμάτια του σπιτιού και του φτωχού.

15697709_932351423565851_8305520253017142373_n

Δεν θα πρέπει να λησμονούνται τυχόν μετανάστες της οικογένειας που βρίσκονται σε μέρη του εξωτερικού, ασθενείς που δεν βρίσκονται μαζί και άλλα πρόσωπα της οικογένειας που για διάφορους λόγους δεν παρίστανται. Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να κοπεί κομμάτι «για την εταιρεία», «για το μαγαζί» κ.λπ..
Το κόψιμο της Βασιλόπιτας μπορεί να συνεχιστεί για δώδεκα ημέρες ΜΟΝΟ τις επόμενες μέρες του «Δωδεκαήμερου» των εορτών στους κατά τόπους χώρους εργασίας των Χριστιανών ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΛΟΓΙΑ του νέου έτους. Υπουργεία, γραφεία και σύλλογοι μπορεί να κόβουν βασιλόπιτες μέχρι και το μήνα Φεβρουάριο.
Σε πολλά νησιά με το ξημέρωμα της 1ης του Νέου Έτους αναλαμβάνει ο σπιτονοικοκύρης να καθαγιάσει την οικία κρατώντας είτε τμήμα της Βασιλόπιτας είτε του αντίστοιχου των Χριστουγέννων Χριστόψωμο και ένα κερί μπαινοβγαίνοντας στη πόρτα τρεις φορές λέγοντας «έξω τα κακά, μέσα τα καλά».

Το Χριστόψωμο. 
Το παραδοσιακό Χριστόψωμο είναι μια ευκαιρία για να ανάδειξη η νοικοκυρά η ο παρασκευαστής του τις περίτεχνες καλλιτεχνικές του δυνατότητες αφού αυτό το παραδοσιακό έδεσμα προσφέρεται να διακοσμηθεί με ότι καλύτερο και περίτεχνο μπορεί να φτιάξει το άτομο που το παρασκευάσει
Το Χριστόψωμο είναι ένα ευλογημένο ψωμί.

15665932_932351623565831_7026967851872165763_n

Τα Παλιά χρονιά οι νοικοκυρές το έπαιρναν μαζί τους στην εκκλησία για να λειτουργηθεί και να αγιαστεί στην λειτουργιά. Σε πολλά χωριά στη Στερεά Ελλάδα, μετά τη λειτουργία των Χριστουγέννων, ο ιερέας περνάει από τα σπίτια των πιστών και ευλογεί το Χριστόψωμο όπως συμβαίνει με τα Θεοφάνια όπου ο παπάς περνά να ευλογήσει το σπίτι με τον Σταυρό.
Το κόβουν ανήμερα τα Χριστούγεννα με ιεροτελεστικό τρόπο όπως και την Βασιλόπιτα, ανταλλάσσοντας ευχές.
Γύρω από το χριστόψωμο υπάρχουν πάρα πολλές παραδόσεις.

15726297_932351580232502_2184279628798801964_n
Συμβολίζει την ενότητα της Εκκλησίας των ανθρώπων και των λαών, με συμβολικό πρότυπο την ένωση των κόκκων του σίτου σ΄ ένα ψωμί.
Οι λαοί κάποτε θα ενωθούν μ’ ένα ποιμένα, το Χριστό και την Χριστιανοσύνη.
Επίσης μια παράδοση αιώνων και ένα από τα πιο όμορφα έθιμα των Χριστουγέννων του τόπου μας. Πώς γεννήθηκε όμως αυτό το έθιμο και τι συμβολίζει;

15672873_932350950232565_450639636051751088_n
Σύμφωνα με την παράδοση, στη Θράκη, την παραμονή των Χριστουγέννων η νοικοκυρά του σπιτιού, αφού τελείωνε όλες τις δουλειές του σπιτιού, έφτιαχνε το γλυκό αυτό ψωμάκι, το οποίο πάντοτε φρόντιζε να στολίσει με σταφίδες και καρύδια.

Στη μέση του Χριστόψωμου άναβε ένα κερί, ενώ ο πατέρας θυμιάτιζε το σπίτι, το κάθε μέλος της οικογένειας χωριστά και το στάβλο, καθότι επρόκειτο για μια προσφορά που συμβολίζει την καλή υγεία των ζώων αλλά και την καρποφορία του εδάφους για τους αγρότες.

15747362_932351103565883_7052927906619234905_n

Όταν έφτανε η σειρά του μικρότερου παιδιού, ο πατέρας κρατούσε το Χριστόψωμο πάνω από το κεφάλι του και το παιδί χοροπηδούσε τρεις φορές προσπαθώντας να κόψει στα δύο το τσουρέκι.

Στη συνέχεια, ο πατέρας έκοβε το πρώτο κομμάτι για τον Χριστό, το δεύτερο για το σπίτι και τα υπόλοιπα για το κάθε μέλος της οικογένειας. Το έθιμο ήθελε το τραπέζι να παραμένει στρωμένο και μετά το τέλος του γεύματος, ώστε να δειπνήσει και η Παναγία.
Το Χριστόψωμο, στις περισσότερες παραλλαγές του, έχει στρογγυλό μέγεθος, είναι φτιαγμένο από τα βασικά υλικά του ψωμιού και πάντοτε στολισμένο με ιδιαίτερο, περίτεχνο τρόπο.

Παραδοσιακά, ένας σταυρός κοσμεί την κορυφή του και γύρω από αυτόν διάφορα σκαλιστά διακοσμητικά ή στολίδια από ζυμάρι.

Τα στολίδια, κυρίως στο παρελθόν, είχαν σχέση με την κύρια ενασχόληση της οικογένειας, για παράδειγμα σταφύλια για μια οικογένεια αμπελουργών ή κατσικάκια για μια οικογένεια κτηνοτρόφων.

Τις περισσότερες φορές τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο στολισμό παίζουν τα καρύδια και τα αμύγδαλα και τα κάστανα.

15740908_932351210232539_6173573911837534486_n
Στην Κορινθία τοποθετούν μέσα σε αυτό ένα φλουρί που συμβολίζει την καλοτυχία για εκείνον που θα το βρει, ενώ στη Σπάρτη το ζυμώνουν σε σχήμα σταυρού.

Στην Κρήτη, οι γυναίκες που το φτιάχνουν συνηθίζουν να λένε κατά τη διάρκεια της παρασκευής του «Ο Χριστός γεννιέται, το φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει», ενώ στη ζύμη χρησιμοποιούν πλούσια υλικά όπως ροδόνερο, μέλι, σουσάμι, κανέλα και γαρίφαλα.
Το «ψωμί του Χριστού» το έφτιαχνε, την παραμονή των Χριστουγέννων, η νοικοκυρά με ιδιαίτερη ευλάβεια και με ειδική μαγιά (από ξερό βασιλικό κ.λ.π.).
Απαραίτητος επάνω, χαραγμένος ο σταυρός. Γύρω – γύρω διάφορα διακοσμητικά σκαλιστά στο ζυμάρι ή πρόσθετα στολίδια. Αυτά τόνιζαν το σκοπό του χριστόψωμου και εξέφραζαν τις διάφορες πεποιθήσεις των πιστών.
Στη Σπάρτη, σε κάθε σπίτι, δυο τρεις μέρες πριν, ζυμώνουν 1 – 15 καρβέλια ψωμί. Το ένα, που το τρώνε ανήμερα των Χριστουγέννων, είναι το ψωμί του Χριστού και το πλάθουν σε σχήμα σταυρού από ζύμη. Τα’ άλλα χριστόψωμα τα κάνουν με μύγδαλα και καρύδια.
(Από το περιοδικό «Ουράνιο Τόξο»)

Στους Σαρακατσάνους
Οι Σαρακατσάνοι τσοπάνηδες φτιάχνουν δύο χριστόψωμα. Το πρώτο, το καλύτερο και με τα πιο πολλά κεντίδια, είναι για το Χριστό «για να τους φυλάει και να τους βλογάει». Πάνω του σκαλίζουν ένα μεγάλο σταυρό – φεγγάρι με πέντε λουλούδια.

15697674_932351346899192_8142924872881942219_n
Το δεύτερο, η τρανή Χριστοκουλούρα ή Ψωμί του Χριστού, είναι για τα πρόβατα. Έτσι τα τιμά ο βοσκός και τα βλογά ο Χριστός. Στη Χριστοκουλούρα παριστάνεται με ζύμη, όλη η ζωή της στάνης, δηλαδή η μάντρα, τα πρόβατα, οι βοσκοί κ.λ.π.
(Από το περιοδικό «Ουράνιο Τόξο»)
Στην Κεφαλονιά
Χαρακτηριστική είναι μια κεφαλλονίτικη συνήθεια. Όλο το σόι συγκεντρώνεται στο σπίτι του πιο ηλικιωμένου. Στο πάτωμα τοποθετούν τρία δαυλιά «χιαστί» και πάνω τους βάνουν την «κουλούρα».

15741111_932351916899135_7528763666878656732_n
Όλοι κάνουν ένα κλοιό γύρω ακουμπώντας καθένας με το δεξί του χέρι την κουλούρα. Ύστερα ο νοικοκύρης ψάλλει το «Η γέννησή σου Χριστέ ο Θεός…» και ρίχνει λάδι στα δαυλιά, βάζοντάς τα στη φωτιά. Μετά κόβει την κουλούρα, τη μοιράζει και δειπνούν όλοι μαζί.
(Από το περιοδικό «Ουράνιο Τόξο»)
Στην Κρήτη
Το χριστουγεννιάτικο ψωμί το φτιάχνουν οι γυναίκες με ιδιαίτερη φροντίδα και υπομονή. Η ετοιμασία του είναι ολόκληρη ιεροτελεστία: χρησιμοποιούν ακριβά υλικά, ψιλοκοσκινισμένο αλεύρι, ροδόνερο, μέλι, σουσάμι, κανέλα, γαρίφαλα και καθώς ζυμώνουν λένε: «Ο Χριστός γεννιέται, το φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει.»

15727355_932351766899150_9036084963754987607_n
Όταν πλάσουν το ζυμάρι, παίρνουν τη μισή ζύμη και φτιάχνουν μια κουλούρα, ενώ με την υπόλοιπη φτιάχνουν ένα σταυρό με λωρίδες και τον τοποθετούν πάνω στο ψωμί. Στο κέντρο βάζουν ένα άσπαστο καρύδι και στην υπόλοιπη επιφάνεια σχεδιάζουν σχήματα με το μαχαίρι ή με το πιρούνι, όπως λουλούδια , φύλλα, καρπούς, πουλάκια.
Άλλες Πηγές: «Ήθη, έθιμα και… άλλα» του Τιμόθεου Κ. Κιλίφη). Ορθόδοξος Συναξαριστής, Ιστορία της Εκκλησίας. Χριστουγεννιάτικα και Πρωτοχρονιάτικα Έθιμα από το διαδίκτυο.

Γράφει: O δημοσιογράφος και ιστορικός  Παναγιώτης Κουλουμπής