Το πραγματικό αποκριάτικο έθιμο των «Ζεϊμπεκιών» στην Σύρο

766

Το 1983 με πρωτοβουλία του τότε Δημάρχου Γιώργου Πάπιτση ξεκίνησαν τα Ζεϊμπέκια και συνεχίστηκαν και επί Δημαρχίας Σαλάχα Σιδερή , Φώτη Ξαγοράρη και πλέον του Δήμου Σύρου–Ερμούπολης.

Μπήκαμε στα 34 Χρόνια που το έθιμο αυτό αναβιώνετε όλα αυτά τα χρόνια. Έχω όλα τα βιβλία που αναφέρουν για τα Ζεϊμπέκια όπως του Μάρκου Βαμβακάρη , του Ιωάννη Σιδέρη, του Πέτρου Καμπάνη- Πέτερ ,του Θωμά  Κοροβίνη και χειρόγραφα που μου έδωσε αποκλειστικά ο Αυγουστίνος Παλαιολόγος.

Ένα σημαντικό όμως!! έχω πάρει συνεντεύξεις και βιντεοσκοπήσει παλιούς ανθρώπους που έζησαν,ντύθηκαν Ζεϊμπέκια όπως, Μακρυωνίτης Πέτρος (Μανούσος), Σίρκοβιτς Μαρίνος, Λεωνίδας Γάδ, Πρίντεζης, και Χαλαβαζής Αντώνης (Κάπος) ο οποίος σε εκπομπή της ΕΡΤ ανέφερε πως ντυνόντουσαν τα Ζεϊμπέκια  και τι έκαναν.

Είχα την τύχη να είμαι και εγώ σε αυτήν την εκπομπή και μάλιστα χορέψαμε Χασάπικο. Επειδή κάποιοι σχολιάζουν τα Ζεϊμπέκια θα τους παρακαλούσα αν γνωρίζουν κάτι διαφορετικό να με ενημερώσουν και εμένα να τα διορθώσω και να τους παρακαλέσω να τα αναβιώσουν εκείνοι στην Ερμούπολη όπως γινόντουσαν και τότε…

Σίγουρα τα βιβλία γράφουν κάποια πράγματα που δεν γίνονται τώρα και στην πορεία τους άλλαξαν. Και τα βιβλία αναφέρουν  ότι ο Καλαματιανός χορεύονταν στην αρχαιότητα με την ονομασία όρμος, τώρα όμως δεν χορεύεται με τα ίδια βήματα και δεν λέγεται πλέον  Όρμος αλλά Καλαματιανός.

Και τώρα επί του θέματος όπως τα έχω καταγράψει από παλιούς Απανωσυριανούς.

Τα Ζεϊμπέκια θα λέγαμε ότι είναι μια αποκριάτικη παράσταση με θέμα την απαγωγή της νύφης (αρχιχανούμισας), που είναι η  γυναίκα του καπετάνιου.

Είναι μια διακωμώδηση ενός Τούρκικου εθίμου που έφεραν  φυγάδες Έλληνες από  την Μικρά Ασία το 1821 και πάνω  στην εκτόνωσή τους με αυτό τον τρόπο  σατιρίζουν τους Τούρκους .

Το  αποκριάτικο  αυτό  έθιμο  γινόταν  την  τελευταία Κυριακή των    αποκριών και κυριαρχούσε στην Άνω Σύρο και Ερμούπολη.

Θα αναφερθώ με περισσότερες λεπτομέρειες για τα Ζεϊμπέκια της Άνω Σύρου, όπου εδώ είχα πάρει συνεντεύξεις από άτομα που   είχαν  ζήσει τα Ζεϊμπέκια.

Το αποκριάτικο αυτό έθιμο γινόταν και εδώ την τελευταία Κυριακή των αποκριών.

Τα Ζεϊμπέκια ήταν μια ομάδα 30 – 40 ατόμων που αποτελούνταν από :

Τον πρώτο καπετάνιο

Τον δεύτερο καπετάνιο

Τον τρίτο καπετάνιο , που το αποκαλούσαν και μουσταφά

Την αρχιχανούμισα (γυναίκα του πρώτου καπετάνιου  που ήταν ,ανδρας ντυμένος νύφη)

Ένα με δύο Αραπάδες , που ήταν οι υπηρέτες του Καπετάνιου

Τα Ζεϊμπέκια. Υπήρχε και ένας κυνηγός και δύο Λόρδοι αλλά στην Άνω Σύρο ορισμένοι τους αμφισβητούσαν.

Κάθε χρόνο, δυο μήνες πριν τις αποκριές, δήλωναν ποιοι θέλουν να πάρουν μέρος στα Ζεϊμπέκια.

Όλοι τους συμμετείχαν με κάποιο χρηματικό ποσό για να καλύψουν τα έξοδα των στολών, της  ενοικίαση  μιας κάμαρας  και  της Λατέρνας αν δεν είχαν δυνατότητα να έχουν ορχήστρα.

Η κάμαρα ήταν  ένα μεγάλο δωμάτιο όπου εκεί κατασκεύαζαν τις στολές και μάθαιναν να χορεύουν χασάπικο, χασαποσέρβικο , Αράπικο (ο Αράπης) και  Ζεϊμπέκικο. Χορούς τους  μάθαινε ο καλύτερος  χορευτής  όπου  και  αυτός  ήταν και ο Καπετάνιος των Ζεϊμπεκιών.

Στον Καπετάνιο είχαν όλοι σεβασμό και υπακοή.

Οι καθημερινές πρόβες στην καμάρα γίνονταν με την συνοδεία Ταμπούρλου ή Τραμπούκας.

Η Τραμπούκα έμοιαζε με το τουμπελέκι αλλά ήταν πήλινο και   χρησιμοποιούσαν δέρμα από σκύλο.

Η Στολή των Ζεϊμπεκιών αποτελούνταν από:

Ένα σαλβάρι (περισκελίδα),ένα είδος νησιώτικης βράκας με παρδαλά χρώματα, άσπρο πουκάμισο με φαρδιά μανίκια , μια μεταξωτή   στηθιά  γεμάτη κοσμήματα αλυσίδες αργυρές  ή χρυσές , Αηγιωργάτα ή Αη Κωνσταντινάτα, ένα κοτογούνι (γιλέκο) με μανίκια ριγμένα πίσω στην πλάτη, Κιουζουλούκια ή τουζλούκια (περικνημίδες) που ήταν γεμάτα κουδουνάκια για να κάνουν  θόρυβο  όταν χορεύουν, Ζωνάρι χρωματιστό, μεταξωτό  μαντίλι  στο λαιμό, πολλά μεταξωτά μαντίλια διαφόρων χρωμάτων στο  στήθος στην  μέση  στο πίσω μέρος του γιλέκου και στις  λαβές  των όπλων  και  των μαχαιριών.

Στο κεφάλι φορούσαν ένα καλπάκι κόκκινο γεμάτο πούλιες ,  χάντρες   και στο  μπροστινό μέρος  ένα  σταυρό  με πούλιες .

Η νύφη φορούσε λευκό νυφικό φόρεμα.

Στο στήθος έφερε πολλά φλουριά, στο κεφάλι στέφανο με άνθη  στο μέτωπο μια σειρά από φλουριά, τα χέρια γεμάτα βραχιόλια  και  στο ένα χέρι κρατούσε ανθοδέσμη.

Ο Αράπης φορούσε ένα άσπρο χιτώνα  και στα αυτιά του είχε κρίκους μεταλλικούς.

Από το πρωϊ της Κυριακής τα Ζεϊμπέκια άρχισαν να ξεχύνονται σταστενά της Άνω Σύρουμε τραγούδια και χορούς. Πριν το ξεκίνημα ο Καπετάνιος έδινε μια διαταγή.

Διαταγή σας δίνω να  προσέξετε καλά όταν πάτε στην Πιάτσα να χορέψετε καλά και όταν αρχίσει ο χορός τ’ άρματά σας να προσέχετε μη μας γίνει ρεμπελιό. 

Και ο δεύτερος Καπετάνιος συμπλήρωνε :

  • Διαταγή από τον Καπετάνιο για προσέξετε καλά μην μας πιάσουν το κιρβάνι και μας πάρουν τα φλουριά.

Και όλοι μαζί τα ζεϊμπέκια  έλεγαν:

  • Τα άρματα δεν τα δίνουμε το αίμα μας το χύνουμε .

Μετά τις διαταγές του πρώτου και του δεύτερου καπετάνιου τα Ζεϊμπέκια ξεχύνονται στα στενά της Άνω Σύρου.

Προς το  βραδάκι τα Ζεϊμπέκια φθάνοντας σε κεντρικό Σημείο της Άνω Σύρου, όπου είχαν νοικιάσει ένα οργανάκι (Λατέρνα), χόρευαν και διασκέδαζαν μέχρι τις πρωϊνές ώρες .

Πριν αρχίσει ο χορός, ο Καπετάνιος έδινε εντολή στον Αράπη να χαράξει με το σπαθί του ένα μεγάλο κύκλο που μέσα εκεί θα χόρευαν τα Ζεϊμπέκια.

Ο Αράπης με βαθιά υπόκλιση προς τον καπετάνιο και την Αρχιχανούμισσα ακουμπώντας το σπαθί του στο έδαφος και μετά στο μέτωπό του  χάραζε τον κύκλο και αμέσως ξεκινούσαν να χορεύουν χασάπικο χασαποσέρβικο, Αράπικο (ο Αράπης) και Ζεϊμπέκικο .

Σε κάποια στιγμή μετά το χορό των Ζεϊμπεκιών ο Αράπης

Τοποθετεί στο κέντρο του κύκλου δυο σπαθιά χιαστή ,για να χορέψουν ο δεύτερος και ο τρίτος καπετάνιος.

Κατά την διάρκεια του χορού κάποιος φώναζε : ποιος χορεύει τώρα ;  και τα ζεϊμπέκια φώναζαν : ο δεύτερος και ο τρίτος , ούρα του δεύτερου και του τρίτου ε ! ε ! ε!

Τελευταίος πάντα χόρευε ο πρώτος Καπετάνιος , όπου κανένας δεν είχε δικαίωμα  να το σταματήσει παρά μόνο η αρχιχανούμισσα.

Όλοι παρακολουθούσαν  με  θαυμασμό  και  με  σεβασμό  τον πρώτο Καπετάνιο που χόρευε .

Κάποια στιγμή κάποιος από τα Ζεϊμπέκια φωνάζει :

Ποιος χορεύει ορέ ; και τα Ζεϊμπέκια απαντούσαν :

Ο πρώτος …. Ο πρώτος … ούρα του πρώτου ε ! ε ! ε !

Σε κάποιο σημείο του χορού πηγαίνει να χορέψει με τον καπετάνιο  η Αρχιχανούμισσα. Ο καπετάνιος  όμως για  να δείξει ότι δεν υποτιμά το Αράπη και  ότι το έχει σε εκτίμηση παραχώρησε την θέση του στο Αράπη.

Πάνω στο χορό όπως όλοι ήταν σε ευθυμία και χόρευαν μεταξύ τους ο Αράπης βρήκε την ευκαιρία να φιλήσει την Αρχιχανούμισσα  και  να την απαγάγει .

Γίνεται όμως αντιληπτό από τον  καπετάνιο  και  στέλνει  κατά άλλους τον  κυνηγό  και κατά άλλους τα Ζεϊμπέκια  να  φέρουν  πίσω  το  Αράπη με την Χανούμισσα .

Τότε ο καπετάνιος καταδικάζει το Αράπη γι αυτό που έκανε εις θάνατο δια πυράς .

Όλα τα Ζεϊμπέκια φώναζαν να καεί ο Αράπης .. να καεί …

Να πούμε ότι τα Ζεϊμπέκια γινόντουσαν και στην Ερμούπολη από τρεις ομάδες των εξήντα  ατόμων αλλά με κάποιες διαφορές . Το 1920 όμως ήρθαν στα χέρια φιλοβασιλικοί με Βενιζελικούς  με αρκετούς τραυματισμούς από μαχαιριές . Τότε απαγόρευσε στο εξής τα Ζεϊμπέκια να έχουν μαχαίρια . Από τότε τα Ζεϊμπέκια σταμάτησαν να γίνονται.

Μάλιστα οι ομάδες των Ζεϊμπεκιών το πρωϊ της Καθαράς Δευτέρας κατέληγαν στα Λαζαρέτα.

Εδώ και 34 χρόνια  μετά από έρευνά μου σε συνεργασία με τον τότε Δήμο Άνω Σύρου και τώρα με τον ενιαίο Δήμο Σύρου –Ερμούπολης τα Ζεϊμπέκια αναβιώνονται κάθε χρόνο στην Άνω Σύρο.

Τα παλαιότερα χρόνια τα αναβιώναμε με Απανωσυριανούς και τον Ναυτικό όμιλο Κινίου. Αργότερα με τις χορευτικές ομάδες του Λυκείου Ελληνίδων Σύρου υπό την καθοδήγηση μου.

Τα τελευταία χρόνια αναβιώνονται με βασικό πυρήνα το Άρωμα Παράδοσης και με ορισμένα Απανωσυριανά άτομα.

Καλή Αποκριά

Σολάρης Νίκος

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here