Ο Θρύλος της «Γοργόνας Παναγιάς»

716

Μία Παναγία με εμφάνιση γοργόνας που προστατεύει τους Ναυτικούς.

Ποια είναι η Ιστορία και ο Θρύλος που κρύβεται πίσω από αυτήν την γοητευτική θαλασσινή ιστορία?
Όλοι γνωρίζετε το περιβόητο και χιλιοτραγουδισμένο τραγούδι του Γιώργου Νταλάρα που σε κάποιο σημείο τραγουδά…{ …Κι όλη νύχτα λέγαμε τραγούδια για τη λευτεριά κι όλη νύχτα κλαίγαμε γοργόνα Παναγιά …}

Όπως επίσης θα έχετε ακουστά το ομώνυμο αριστούργημα της Ελληνικής λογοτεχνίας .. του μεγάλου Έλληνα λογοτέχνη και ακαδημαϊκού Στρατή Μυριβήλη.
Πόσοι όμως γνωρίζετε ότι η Γοργόνα Παναγιά υπάρχει στα αλήθεια και μάλιστα υπάρχει και ένα πανέμορφο ξωκλήσι σε ένα από τα ωραιότερα αιγαιοπελαγίτικα νησιά μας αφιερωμένο σε Εκείνη και φυσικά και η ανάλογη ανεκτίμητης άξιας βυζαντινή εικόνα με την μορφή της Παναγιάς ως.. Γοργόνα.

 

Διαβάστε παρακάτω μια από τις ωραιότερες Ελληνικές ιστορίες από αυτές που αξίζει να σας αρέσει να διηγείστε στα παιδιά και τα εγγόνια σας

Η «Παναγιά η Γοργόνα» είναι γνωστή σαν άκουσμα σε πολλούς. Κάποιοι θα γνωρίζουν πως αυτή η μοναδική αν μη τι άλλο ονομασία της Παναγιάς, η Παναγιά η Γοργόνα έγινε διάσημη χάρη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του δημοσιογράφου, λογοτέχνη και ακαδημαϊκού Στρατή Μυριβήλη (1892-1969), ο οποίος και καταγόταν από το μέρος αυτό και για αυτό γνώριζε την ύπαρξή της και την αναφέρει στο βιβλίο του με τον τίτλο αυτόν.
…{ … Περνούσαν με μια μπρατσέρα, κι ο εργολάβος τους μαζί, συμφωνημένοι στα βορεινά του νησιού, σ’ ένα κεφαλοχώρι, να χτίσουν κάποιο σαπουνάδικο. Στο δρόμο τους πήρε αλακάπα ένα άγριο μπουρίνι. Πήγαν να μπατάρουν εκεί απέξω στον κάβο Κόρακα, σαν αντίκρισαν ξάφνου της Παναγίας τα ράχτα. Γλίτωσέ μας, τάχτηκε ο εργολάβος, και μεις θα σου χτίσουμε ένα ξωκλήσι. Μεμιάς καταλάγιασε ο καιρός, οι μαστόροι και το τσούρμο απάγγιασαν στο μικρό λιμάνι της Παναγιάς. Δέσανε πρυμάτσα και κάμαν το τάμα τους. Γι’ αυτό το κλησάκι τούτο μοιάζει τόσο πολύ με μικρό λαδομάγαζο.
Έχει ένα καμπανάκι κρεμασμένο από σιδερένια καμάρα. Από σκέτο σίδερο είναι κι ο διπλός σταυρός πάνω στη σκεπή. Έχει ακόμα κ’ ένα ψηλό κατάρτι για τη σημαία, σιδεροδεμένο με χυτό μολύβι στο βράχο και στις γωνιόπετρες, εκεί πίσω στη ράχη της αχιβάδας. Αυτό το ξύλο είναι λάφυρο από τη ναυμαχία της «Έλλης» και το παρακύλησε το κύμα ως εδώ γύρω. Το περιμάζεψαν οι χωριανοί, και σα λευτέρωσε ο «Αβέρωφ» το νησί, το σήκωσαν εκεί και ισάρισαν μια μεγάλη γαλανόλευκη να παίζει χαρωπά με τον αγέρα κάθε Κυριακή, να τη βλέπουν και να καμαρώνουν…}…
Απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Στρατή Μυριβήλη «Η Παναγιά η Γοργόνα» αποκαλύπτοντας την πηγή της έμπνευσής του που δεν είναι άλλη από μία τοιχογραφία μέσα στο ταπεινό ξωκλήσι στο μικρό ψαροχώρι της Λέσβου, τη Σκάλα Συκαμιάς, 48 χλμ. βορειοδυτικά της πόλης της Μυτιλήνης από το οποίο ‘όπως  είπαμε καταγόταν ο Στρατής Μυριβήλης.


Το εκκλησάκι της Παναγιάς της Γοργόνας, είναι σκαρφαλωμένο εκεί πάνω σε ένα βράχο, Το ξωκλήσι αυτό δεν μοιάζει με παλαιικό κλασικό βυζαντινοί τύπου χτίσμα, απ’ αυτά τα μικρά αριστουργήματα που μαστόρεψε η βυζαντινή αρχιτεκτονική σ’ όλη την Ελλάδα. Κάθε άλλο. Είναι ένα τετράγωνο και γερό κτίσμα που μοιάζει πιο πολύ με κτίσμα φάρου. , χτισμένο με πολλή ευλάβεια και λίγο γούστο από κάτι θεοφοβούμενους μαστόρους και ναύτες πολλά αδιευκρίνιστα χρόνια πριν.
Εκεί μέσα βρίσκεται η τοιχογραφία της εικόνας της Παναγίας δημιούργημα ενός άγνωστου λαϊκού ζωγράφου. η οποία δεν εικονίζεται όπως την έχουμε γνωρίσει από τις γνωστές απεικονίσεις της, αλλά … ως γοργόνα!
Αυτή η εικόνα της Παναγίας, είναι η πιο παράξενη και πιο αλλόκοτη στην Ελλάδα, ίσως και σε όλο τον κόσμο της Χριστιανοσύνης και γενικότερα της Βυζαντινής αγιογραφίας..

Εμφανίζεται με ανθρώπινη μορφή από την μέση και πάνω, ενώ από τη μέση και κάτω έχει σώμα ψαριού, σαν τις γοργόνες της μυθολογίας. Στα χέρια της βαστά ένα καράβι από τη μια, και από την άλλη ένα τρικάνι σαν αυτό που κρατά στο χέρι του ο αρχαίος θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας.
Κανείς δεν ξέρει τι ήταν αυτό που οδήγησε τον άγνωστο λαϊκό καλλιτέχνη στο να απεικονίσει την Παναγία ως γοργόνα. Ούτε γνωρίζουμε ακριβώς ποιος ήταν ο ζωγράφος.

Ούτε ο Μυριβήλης φαίνεται να γνωρίζει τον αρχικό ζωγράφο της εικόνας.
Οι κάτοικο πιστεύοντας τον θρύλο και τους μύθους λένε ότι ήταν κάποιος μοναχός.
Μια λογική εξήγηση είναι πως στο ψαροχώρι, οι άνθρωποι που είναι ταυτισμένοι με την θάλασσα και τις παραδόσεις της, θέλησαν να «παντρέψουν» την χριστιανική πίστη με τους τοπικούς θρύλους.
Ίσως ορισμένοι να θεωρήσουν πως η προσέγγιση του καλλιτέχνη να ξεπέρασε τα όρια. Όμως η άγνωστη στους πολλούς ακόμη και σήμερα εικόνα της Παναγίας της Γοργόνας είναι πλέον ένα κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης.
«Ποιος άλλωστε μπορεί να πει με σιγουριά που σταματούν τα μάγια των παραδόσεων και οι αρχέγονες ιστορίες και που ξεκινά το θρησκευτικό συναίσθημα.»
Το ξωκλήσι βρίσκεται στο μικρό ψαρωχώρι Σκάλα Συκαμιάς στη Λέσβο. Εκεί δηλαδή που ο λογοτέχνης Στρατής Μυριβήλης τοποθετεί και την ιστορία του. Το εκκλησάκι στέκει ατενίζοντας απέναντι στην ανατολή – στα έξι μίλια, στο Μεθυμναίον Αιγιαλό, τον βράχο της Ακρόπολης της αρχαίας Άσσου με τις κολόνες του ναού της Αθηνάς. Της αρχαίας θεάς που στέκει απέναντι στης «Παναγιάς τα ράχτα» θαρρείς και είναι δίδυμη αδελφή της. Το ίδιο σκεφτότανε και ο Μυριβήλης γράφοντας: «μέσα από το κεφάλι του κοσμοκαλόγερου, όπως μέσα από το κεφάλι του Δία, πήδηξε και στηλώθηκε πάνω στο μοναδικό θαλασσόβραχο του Αιγαιοπελαγίτικου νησιού μία καινούργια Ελληνική θεότητα… μία θεότητα πολεμική, θηλυκιά και παρθένα.»


ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ/ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

Η Πρώτη μορφή του μετέπειτα μυθιστορήματος, υπήρξε το διήγημα «Κει κάτου, στην Παναγιά τη Ψαραδούλα», που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Πρωία» και στη στήλη «Διήγημα της Κυριακής», σε δύο συνέχειες στις 27 Μαΐου και στις 3 Ιουνίου του 1934.
Η πρώτη έκδοση σε βιβλίο έγινε τον Δεκέμβριο του 1949 από τις εκδόσεις «Οι φίλοι του βιβλίου» σε 4000 αντίτυπα και με περιεχόμενο 500 σελίδων και είναι το τρίτο και τελευταίο μυθιστόρημα που έγραψε ο λογοτέχνης Στράτης Μυριβήλης.
Μαζί με τα δυό προηγούμενα, την Ζωή εν τάφω (1924) και την Δασκάλα με τα χρυσά μάτια (1933), σχηματίζουν τη λεγόμενη «Τριλογία του πολέμου», την τριλογία δηλαδή που αναφέρεται στους πολέμους του ελληνικού λαού και τις συνέπειές τους. Σε αυτό το μυθιστόρημα ο Μυριβήλης, περιγράφει αρχικά με μια δραματική περιγραφή το ξερίζωμα του μικρασιατικού ελληνισμού, Τον αγώνα των Μικρασιατών προσφύγων – που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους αμέσως μετά την Μικρασιατική καταστροφή πού φτάνουν στα ακρογιάλια της ελεύθερης Ελλάδας για να ρίξουν νέες ρίζες στα πατρογονικά χώματα, βρίσκοντας γη και καταφύγιο να αρχίσουν την νέα τους ζωή και προσπαθούν να ριζώσουν στην καινούρια πατρίδα τους.

Ένα μικρό χωριό στη Λέσβο που ονομάζεται Σκάλα Συκαμιάς. Αυτό εξελίσσεται σε ένα μικρό ψαραδοχώρι που δημιουργούν οι νέοι πρόσφυγες. Ανάμεσα στον βασανισμένο αυτόν κόσμο των ψαράδων φανερώνεται ένα εξωτικό πλάσμα, ένα κορίτσι παράξενο με εκθαμβωτική ομορφιά, που γίνεται το ερωτικό κέντρο και η συνεχής αγωνία του ανδρικού και του γυναικείου πληθυσμού.
Το Ελληνικό αναγνωστικό κοινό και κριτική υποδέχθηκε με ομόφωνο ενθουσιασμό το βιβλίο, Ενώ ο διαπρεπής κριτικός και διευθυντής της «Καθημερινής» Αιμίλιος Χουρμούζιος είχε χαρακτηρίσει το έργο ως τέλειο μυθιστόρημα. Κύριο θέμα του μυθιστορήματος είναι ο
Είναι σημαντικό να γνωρίζετε επίσης πως το εξώφυλλο το είχε φιλοτεχνήσει με τον χαρακτηριστικό του τρόπο ο μεγάλος Έλληνας ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης.
Αξίζει ακόμα να γνωρίζετε πως το συγκεκριμένο διήγημα έχει μεταφραστεί σχεδόν σε όλες τις γλώσσες του πλανήτη καθιστώντας το ένα από τα πιο διαβασμένα Ελληνικά διηγήματα στον κόσμο.

 

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ.

Το τραγούδι που τους στίχους έγραψε ο σημαντικός στιχουργός Λευτέρης Παπαδόπουλος και μελοποίησε ο επίσης σπουδαίος Μάνος Λοΐζος
αναθέτοντας στον Γιώργο Νταλάρα να το ερμηνεύσει. Βρίσκεται στον δίσκο : «Θαλασσογραφίες»/1970)
Στους στίχος λέει περίπου ότι και η ιστορία του βιβλίου αναφέροντας τον Μάρκο Βαμβακάρη ως ένα μουσικοί προερχόμενο από ένα νησί με παρόμοια προσφυγική ιστορία.
Στο τραγούδι, δέκα παλικάρια στήνουνε χορό στου Καραϊσκάκη το κονάκι και κάτω από τις πενιές του Θεοδωράκη λένε τραγούδια για τη λευτεριά (η λογοκρισία της χούντας – το τραγούδι είναι του 1970 – έκανε το “Θεοδωράκη”, “Μιχαλάκη” και τη “λευτεριά”, “λεβεντιά”!). Η Παναγία έχει τη μορφή γοργόνας και συμμετέχει στο τραγούδι των παλικαριών(«κι όλη νύχτα λέγαμε/τραγούδια για τη λευτεριά/κι όλη νύχτα κλαίγαμε/Γοργόνα Παναγιά»). Ένα υπαινιχτικό, για την εποχή του, πολιτικό τραγούδι, που η μορφή της Γοργόνας-Παναγιάς πηγάζει, κατευθείαν, από την ελληνική λαϊκή παράδοση, όπου συγχωνεύεται η γοργόνα – το θαλάσσιο ον της ελληνικής μυθολογίας – με τη “θαλασσινή Παναγία” ενός ναυτικού Λαού, όπως οι Έλληνες.
Διαβάστε τους στίχους.
Δέκα παλληκάρια στήσαμε χορό
στου Καραϊσκάκη το κονάκι
πέφταν τα ντουβάρια από το χορό
κι από τις πενιές του Μιχαλάκη
Κι όλη νύχτα λέγαμε τραγούδι για τη λεβεντιά
κι όλη νύχτα κλαίγαμε γοργόνα Παναγιά
Και το βράδυ βράδυ ήρθαν με τα μας
Μάρκος Βαμβακάρης με Τσιτσάνη
σμίξαν τα μπουζούκια και ο μπαγλαμάς
με τον ταμπουρά του Μακρυγιάννη
Κι όλη νύχτα λέγαμε τραγούδι για τη λεβεντιά
κι όλη νύχτα κλαίγαμε γοργόνα Παναγιά
Έβαλα ένα βόλι στο καριόφιλο
κι έριξα τη νύχτα να φωτίσει
κι είπα να φωνάξουν το Θεόφιλο
τον καημό μας για να ζωγραφίσει
Κι όλη νύχτα λέγαμε τραγούδι για τη λεβεντιά
κι όλη νύχτα κλαίγαμε γοργόνα Παναγιά

Γράφει: Ο δημοσιογράφος και ιστορικός Παναγιώτης Κουλουμπής

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ