Ποιο είναι το πραγματικό έθιμο των «Ζεμπεκιών»;

1020

Ποιο είναι το πραγματικό έθιμο των «Ζεμπεκιών»;

Yπάρχει μια διαφορά στην διαδραμάτιση του Συριανού Εθίμου των «Ζεμπεκιών» μεταξύ αυτού που γινόταν τα πολύ παλιά χρονιά έως και λίγο μετά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο με το όπως γίνεται στις ήμερες μας στο τέλος της καρναβαλικής παρέλασης στην Άνω Σύρο.

Τα δυο έθιμα έτσι όπως μας έρχονται από ιστορικές έρευνες είναι τελείως διαφορετικά. Φαίνεται ότι τα παλιά χρονιά το έθιμο ήταν απλά χορευτικές φιγούρες, ίσως και μαθήματα Ζεμπέκικου χορού στα σπίτια την διάρκεια των Απόνερων και έχει τις ρίζες του στον ίδιο τον χορό και στην συγκινησιακή φόρτιση που προκαλεί ο χορός στον ίδιο που τον χορεύει αλλά και σε αυτούς που τον παρακολουθούν. Ενώ στις ήμερες μας είναι κάτι τελείως διαφορετικό.

Ποιο από τα δυο να είναι το πραγματικό έθιμο; Μήπως και τα δυο; Φοβάμαι ότι ποτέ δεν θα μάθουμε. Πιθανώς τα δυο έθιμα να συνέβαιναν σε διαφορετικές περιοχές η σε διαφορετικές περιόδους.

Η Το έθιμο των «ζεμπεκιών» όπως είναι σήμερα ήρθε από αλλά μέρη και εμείς στην Σύρο το υιοθετήσαμε με δικά μας στοιχειά. Όλα αυτά καθώς και η παρουσία η καλύτερα η θέση του Μεγάλου Συριανού Ποιητή Γιώργου Σουρή στα καρναβαλικά δρώμενα της Καρναβαλικής περιόδου της Σύρου θα πρέπει να ερευνηθούν περισσότερο και εκτεταμένα και να αναθεωρηθούν και να βρουν την αληθινή και πραγματική τους θέση, βάση της αληθινής άξιας και ιστορικής καταξίωσης που τους ανήκουν στην τοπική πολιτιστική και ιστορική ζωή της Σύρου και της Ερμούπολης.

Διαβάστε αυτήν την πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα του μύθου και του εθίμου βασισμένη στα ιδία τα λόγια δυο μεγάλων Συριανών. Του Μάρκου Βαμβακάρη που διηγείται ο ίδιος τι έβλεπε μικρός και του Μάνου Ελευθέριου που ερεύνησε το θέμα με τον δικό του αξιόλογο τρόπο.

 

12790895_759876834146645_4870379385936641407_n

Εγώ εδώ απλά σας μεταφέρω αυτούσια ότι γράφουν και οι δυο στα Βιβλία τους.
Ο Βαμβακάρης διηγείται το σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου «Μάρκος Βαμβακάρης – Αυτοβιογραφία» (Εκδόσεις Παπαζήση), όπου ο Μάρκος καταγράφει τις μνήμες του από τις Απόκριες στη Σύρο, στη δεκαετία του 1910. Παιδάκι δηλαδή.

«Οι αποκριές εκεί κρατάνε σαράντα μέρες. Όλος ο κόσμος εόρταζε τις αποκριές με τραπέζια, με χαρές, με παιχνίδια, με χίλια δυο. Εγώ τότε ήμουνα μικρός και χόρευα καλά. Στη Σύρα τότε ο κόσμος αγαπούσε το χορό. Χόρευαν πολλούς χορούς. Της γκάιντας, τους αποκριάτικους αυτούς που μάθαιναν τα ζεμπέκια και χορούς μικρασιάτικους, τούρκικους, της Πόλης και της Θράκης.

Αλλά εμείς οι Συριανοί φημιζόμαστε ιδίως για το ζεμπέκικό μας(…). Τις αποκριές εκεί πέρα εγινόντουσαν τα ζεμπέκια. Μαζευόντουσαν μέχρι σαράντα νομάτοι. Διατηρούσαν χοροδιδασκαλείο. Πριν τις αποκριές δυο μήνες αάοίγαν και μαθαίναν τα ζεμπέκια χασάπικο, σέρβικο, χασαποσέρβικο, ζεμπέκικο. Μέσα σ’ αυτή την κάμαρα μαθαίναμε χορό διάφοροι, όσοι δεν ξέρανε και όσοι ήταν να ντυθούν, να γίνουν ζεμπέκια. Και την Καθαρή Δευτέρα βγαίναμε και τελείωνε. Τα οποία εδώνανε λεφτά για να γίνουν ζεμπέκια. Εκείνο τον καιρό εδώνανε εικοσιπέντε με τριάντα δραχμές, πολλά λεφτά, είχαν αξία τα λεφτά, και κάναν φορεσές από μετάξι. Ντυνόντουσαν με τουζλούκια, με κοντογούνια, με στηθιές, με βράκες και καπέλα ωραία, με μετάξια, με πούλιες με χίλια δυο πράματα, με μαντήλια μεταξωτά. Μα τι να σας πω δηλαδή, αυτό το πράμα μου φαίνεται σαν όνειρο. (…)

Στις σαράντα μέρες, κάθε Κυριακή επληρώναμε μια λατέρνα, οργανάκι που λένε, και μας έπαιζε το οργανάκι και χορεύαμε με τα ζεμπέκια στις αλάνες. (…) Το οργανάκι δεν έπαιζε τ’ αποκριάτικα. Το οργανάκι έπαιζε βαλς, καντρίλιες, συρτά, καλαματιανά, χασάπικα, ζεμπέκικα, σέρβικα. Αυτού του καιρού.

Η Σύρα είχε πολλά οργανάκια. Ήτανε πλημμυρισμένη. (…) Έπαιζα το τούμπανο απ’ την ηλικία έξι χρονών και ακολουθούσα τον πατέρα μου. Ο πατέρας μου δε και άσσος από τη γκάιντα, το τουλούμι, το οποίο, επειδής ήτανε φουκαράς ο πατέρας μου και γω ήμουν το μεγαλύτερό του παιδί, όταν ερχόντουσαν οι απόκριες, εφεύγαμε από πάνω από τη Χώρα και κατεβαίναμε κάτω στην Ερμούπολη που ήταν οι ταβέρνες και μέσα πίνανε κρασά διάφοροι τύποι αθρώποι. Γκάιντα ο πατέρας μου, τούμπανο εγώ.(…) Έπαιζα ρυθμούς του συρτού, μπάλους, κρητικά. Αυτά ήταν τα τραγούδια της γκάιντας. Αν είχα τούμπανο τώρα θα σου έκανα όλους τους ρυθμούς. Θυμάμαι τους σκοπούς, όμως όχι τα λόγια. Έπαιξα με τον πατέρα μου τις απόκριες τρεις τέσσερες χρονιές. (…)

Στις αποκριές, Σάββατο και Κυριακή, μπορώ να πω ότι οικονομάγαμε μαζί με τον πατέρα μου τριάντα, σαράντα, πενήντα δραχμές από φιλοδωρήματα. Όπως καθόμαστε εκεί στο τραπέζι βάζανε ένα δίφραγκο, ένα τριάρι. Όλο συρτά έπαιζαν αυτές οι γκάιντες, τα οποία και τώρα ακόμα τα ακούμε αυτά. Μπορεί να τα θυμάμαι γιατί ανακατεύτηκα να μάθω και γκάιντα, την οποίαν έπιασα και εκαθάρισα και έπαιζα, όχι όμως όπως ο πατέρας μου. Αυτό έγινε όταν ήμουνα μικρό παιδί, πριν να φύγω απ’ τη Σύρα. Τραγούδι δεν είχε. Γκάιντα και ταμπούρλο, κι ο κόσμος σηκωνόταν και χόρευε.

Όταν πέρναγε η αποκριά πήγαινε κάθε κατεργάρης στον πάγκο του. Π.χ. έπλεκε κοφίνια, πήγαινε στο κάρβουνο, διάφορες χειρωνακτικές δουλειές»

Ο Μάνος Ελευθερίου σχολιάζει στο πολύ κάλο και ενδιαφέρον βιβλίο του «Μαύρα μάτια: Ο Μάρκος Βαμβακάρης και η συριανή κοινωνία στα χρόνια 1905-1920» Εκδόσεις Μεταίχμιο. Ημερομηνία έκδοσης: 20/03/2013.

12804879_759876854146643_7538278580312149863_n

«Η λέξη “ζεμπέκια” την οποία καταθέτει με αγάπη και συγκινητική μνήμη ο Βαμβακάρης ελάχιστες φορές αναφέρθηκε στις εφημερίδες. Δεν ξέρω πότε άρχισε. Ξέρω όμως ότι το τέλος τους σήμανε λίγο πριν από την έναρξη του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου.

Οι εφημερίδες με άλλα είχαν να ασχοληθούν. Ήταν κυρίως οι χοροί της Λέσχης και οι χοροί των πλουσίων κατοίκων στα μέγαρά τους, χοροί με 200 προσκαλεσμένους που κρατούσαν μέχρι το πρωί. Ακόμη και χοροί πλουσίων Συριανών που γίνονταν στην Αθήνα και που παρευρίσκονταν οι πρίγκιπες και το διπλωματικό σώμα και που το γεγονός γραφόταν στις αθηναϊκές εφημερίδες, οι Συριανές εφημερίδες το θεωρούσαν χρέος τιμής να αναδημοσιεύουν το γεγονός».

Το Σημερινό έθιμο διαδραματίζεται ως εξής.

Τα “Ζεμπέκια της Άνω-Σύρου” είναι μαυροφορεμένοι άντρες χορευτές που χορεύουν κάποιο πολεμικό χορό που λέγεται ότι χόρευαν αντρικά ζευγάρια και θέμα έχει την απαγωγή της Νύφης, γυναίκας του πρώτου Καπετάνιου. Σας μεταφέρω τα λόγια ενός σύγχρονου περιηγητή έτσι όπως τα περιγράφει ο ίδιος και έτσι όπως όντως συμβαίνουν σήμερα … «Είχαν πλάι κρεμασμένη οπλισμένη θήκη και στη διάρκεια του χορού άρπαζαν με σβελτάδα το κοντομάχαιρο κι έγραφαν στον αέρα θεαματικές κινήσεις ή σχεδίαζαν εντυπωσιακές φιγούρες , στην προσπάθεια να μαχαιρώσει ο ένας τον άλλον. Έκαναν βήματα μπρος, βήματα πίσω γι’ άμυνα και στριφογύριζαν. Όσοι παρακολουθούσαν το χορό χειροκροτούσαν ενθουσιασμένοι. Η στολή των χορευτών ήταν κατ’ άλλους φουστανέλα , και κάποιοι άλλοι μιλούν για βράκα χρωματιστή. Διηγούνται πως φορούσαν στο κεφάλι καλπάκι κόκκινο με πούλιες , είχαν στα πόδια γκέτες (κιουζουλούκια).

12804617_759879574146371_8228683975811947218_n

Το σημερινό έθιμο λέγεται ότι προέρχεται από πληροφορίες που είχε συλλέξει ο Κύριος Νίκος Σολάρης, τότε δάσκαλος χορού στο Λύκειο Ελληνίδων , ο παραπάνω χορός χορευόταν στις Απόκριες από ομάδα 20-40 ατόμων .

Υπήρχε ο πρώτος Καπετάνιος, ο δεύτερος καπετάνιος και ο τρίτος καπετάνιος που τον αποκαλούσαν Μουσταφά. Ακόμη υπήρχε η αρχιχανούμισσα ( άνδρας ντυμένη Νύφη), ένας ή δύο αράπηδες ένας κυνηγός, φρουρός του καπετάνιου και τα ζεϊμπέκια. Πρώτος καπετάνιος οριζόταν ο καλύτερος χορευτής ο οποίος αναλάμβανε να μάθει τους χορούς σε όλους που αποτελούσαν την ομάδα. Πριν απ’ αυτή την εκδήλωση μασκαράδες σε μικρές ομάδες γύριζαν τον οικισμό της Απάνω Χώρας σκορπώντας το γέλιο. Από το πρωί της Κυριακής άρχιζαν τα Ζεϊμπέκια να ξεχύνονται στα στενά της Άνω Σύρου με τραγούδια και χορούς . Πριν το ξεκίνημα ο πρώτος Καπετάνιος έδινε μια διαταγή:

-«Διαταγή σας δίνω να προσέξετε καλά όταν πάμε στην Πιάτσα να χορέψετε καλά κι όταν αρχίσει ο χορός τ’ άρματά σας να προσέχετε μη μας γίνει ρεμπελιό.»

Και συμπλήρωνε ο δεύτερος Καπετάνιος:
-«Διαταγή από τον Καπετάνιο, για προσέξετε καλά, μη σας πιάσουν το κιρβάνι και μας πάρουν τα φλουριά».

 

12804855_759879487479713_8738304151289632408_n

Κι όλοι οι Ζεϊμπέκηδες απαντούσαν:
«Τα άρματα δεν τα δίνουμε το αίμα μας το χύνουμε». Τα Ζεϊμπέκια χόρευαν μέσα σε κύκλο που είχε χαράξει χάμω , με το σπαθί του , ο Αράπης. Χόρευαν Χασάπικο, Χασαποσέρβικο και Ζεϊμπέκικο. Σε κάποιο σημείο του χορού ο Αράπης βρίσκει την ευκαιρία να φιλήσει την Νύφη και να την απαγάγει .Αυτό γίνεται αντιληπτό από τον Καπετάνιο και στέλνει τον κυνηγό να τους πιάσει.

Ο Καπετάνιος στη συνέχεια καταδικάζει τον Αράπη γι’ αυτό που έκανε σε θάνατο δια πυράς.

Άλλες ομάδες κατέβαιναν απ’ την κορφή του Λόφου στο κέντρο της πόλης (Ερμούπολης) και εκεί συνεχιζόταν το πανηγύρι μέσα σε μια χαρούμενη ατμόσφαιρα.

Τα Ζεϊμπέκια συνόδευαν όργανα από κιντέλι (μπουζούκι με 2 χορδές),τραμπούκα (τουμπερλέκι πήλινο με δέρμα σκύλου)και ντέφι. Στους χορούς που ακολουθούσαν στην Πιάτσα ή Ντανελάκι το κεντρικό σημείο της Απάνω Χώρας χόρευαν πολλά ζευγάρια χορευτές ή από ένα κάθε φορά. Κι ο χορός γινόταν μέσα σε μια έξαλλη ατμόσφαιρα.
Ένα αποκριάτικο τραγούδι πολύ παλιό που τραγουδιέται ακόμα και συνοδεύει όλα τα νησιώτικα γλέντια είναι:

Χορέψετε , χορέψετε
παπούτσια μη λυπάστε
και κείνα ξεκουράζονται
όταν εσείς κοιμάστε
Το τραγουδάκι που ακολουθεί είναι καυστικότατο και περιπαικτικό:
Η μάνα σου , μου μήνυσε
πως δε με θέλει νύφη
ας καν’ το γιό της σκορδαλιά
ν’αλείβει το ψωμί της .
Α δεν το λέω από καρδιά
να μην τη βγάλω τη βραδιά
Τα μάτια σου τα τσίμπλικα
βάλε τα στο καλάθι
και κρέμαστα εκεί ψηλά
να μην τα φάει ο γάτης.

Αυτά!

Ποιο από τα δυο να είναι το πραγματικό έθιμο; Μήπως και τα δυο; Φοβάμαι ότι πότε δεν θα μάθουμε. Όπως λέω και στην αρχή .. Πιθανώς τα δυο έθιμα να συνέβαιναν σε διαφορετικές περιοχές η σε διαφορετικές περιόδους.

12790987_759879514146377_4382597254538008152_n

Όλα αυτά καθώς και η παρουσία του Μεγάλου Συριανού Ποιητή Γιώργου Σουρή στα καρναβαλικά δρώμενα της Καρναβαλικής περιόδου της Σύρου θα πρέπει να ερευνηθούν περισσότερο και εκτεταμένα για να βρουν την αληθινή και πραγματική τους θέση βάση της αληθινής άξιας και ιστορικής καταξίωσης που τους ανήκουν στην τοπική πολιτιστική και ιστορική ζωή της Σύρου και της Ερμούπολης.

Καλά να περάσετε όλοι και τού χρόνου να είμαστε καλά να συνεχίσουμε τα εθιμά μας.

Γράφει: O δημοσιογράφος και ιστορικός Παναγιώτης Κουλουμπής

 

http://www.alithinesgynaikes.gr

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.